Tử Vi đến với Việt Nam: từ thư tịch Hán Nôm đến cách học của người Việt

Tử Vi đến với Việt Nam không chỉ bằng một cuốn sách. Để trở thành điều người Việt có thể học, nhớ và vận dụng, nó còn phải đi qua việc chép lại, diễn nghĩa, làm thơ, giảng dạy và lưu những lá số cụ thể. Chính quá trình ấy làm nên một diện mạo Tử Vi Việt Nam: giữ nhiều thuật ngữ Hán Việt nhưng đặt chúng vào ngôn ngữ và những băn khoăn của đời sống Việt.

Tìm hiểu hành trình này cần bắt đầu từ dấu vết còn lại. Một câu chuyện truyền nghề giúp hiểu người sau kính trọng ai; một bản sách cho biết kiến thức đã được ghi lại ra sao. Hai loại tư liệu trả lời hai câu hỏi khác nhau. Bài này theo dấu văn bản để hiểu sự tiếp nhận và Việt hóa, tiếp nối bài nguồn gốc Tử Vi từ truyền thừa đến văn bản.

Trong khảo cứu về chiêm tinh và thuật dự đoán theo lịch ở Việt Nam truyền thống, Alexei Volkov khảo sát cả cơ quan thiên văn lẫn những văn bản còn lưu. Phần giới thiệu của nhà xuất bản Presses universitaires de Vincennes nhấn mạnh tư liệu gồm chữ Hán và chữ Nôm, cho thấy sự lưu truyền vượt ra ngoài giới quan lại có học.

Bối cảnh ấy giúp hình dung môi trường tiếp nhận Tử Vi, nhưng không được đồng nhất mọi việc xem thiên tượng, làm lịch hoặc chọn ngày với phép lập mười hai cung. Một người biết thiên văn chưa đương nhiên là người truyền Tử Vi. Khi gặp lời kể gắn việc truyền môn học với Trần Nguyên Đán hay Nguyễn Bỉnh Khiêm, câu hỏi cần đặt ra là: văn bản nào ghi chuyện đó, thuộc thời nào, và nói đến đúng hệ thống nào?

Trong những chứng cứ được trình bày ở đây, chưa có cơ sở xác định một năm du nhập duy nhất hoặc một người truyền đầu tiên. Điều có thể nhìn rõ hơn là những hình thức người Việt đã dùng để tiếp nhận môn học.

Một tư liệu đáng chú ý là An tử vi quốc ngữ ca, ký hiệu R.293 của Thư viện Quốc gia Việt Nam. Biểu ghi mô tả đây là bản viết tay bằng chữ Nôm, gồm 54 trang; tác giả và niên đại chưa xác định. Chữ “quốc ngữ” trong tên sách ở trường hợp này cần được hiểu cùng mô tả chữ Nôm, không tự động đồng nghĩa với chữ Quốc ngữ theo mẫu tự Latin hiện nay.

Văn bản Nôm là đầu mối quan trọng khi nghiên cứu Việt hóa. Người học có thể tiếp cận kiến thức bằng tiếng Việt trong một hình thức chữ viết khác hiện nay. Tuy nhiên, bản không ghi niên đại không thể tự trở thành chứng cứ xác lập Tử Vi có mặt từ một thế kỷ cụ thể.

Từ đầu mối ấy, ta có thể đặt một câu hỏi sâu hơn: khi kiến thức được diễn sang tiếng Việt, điều gì được giữ, điều gì được giải thích thêm? Câu trả lời cần đến việc đọc và đối chiếu văn bản, không thể chỉ dựa vào tên sách.

Bộ sưu tập Thắng Nghiêm lưu An tinh tử vi cẩm trạch. Biểu ghi cho biết đây là bản Hán văn viết tay, 57 trang, vô danh và chưa xác định niên đại. Nội dung được mô tả là phép Tử Vi Đẩu Số dựa trên dữ kiện sinh, bàn đến những phương diện như Điền Trạch, Tử Tức, Phụ Mẫu, Phu Thê, Phúc Đức và Tài Bạch.

Cùng bộ sưu tập còn có Lá số tử vi cá nhân, văn bản Hán Nôm gồm 90 trang. Mô tả thư mục cho biết tài liệu ghi dữ kiện sinh và vẽ lá số của một số người thuộc họ Đào Cư cùng những người khác. Niên đại vẫn chưa được xác định.

Đặt hai loại tư liệu cạnh nhau, ta thấy hai mặt của việc truyền học: một bên lưu phép xem, một bên lưu trường hợp áp dụng. Đây là nhận xét từ tính chất tư liệu, chưa phải bằng chứng về một dòng truyền thừa liên tục. Nhưng nó giúp lịch sử Tử Vi bớt trừu tượng: người học đã quan tâm đến những cuộc đời cụ thể, chứ không chỉ gìn giữ tên sao.

Ở giai đoạn sách in, một ví dụ rõ là Tử Vi Đẩu Số Tân Biên của Vân Đằng Thái Thứ Lang. Trong bản văn hiện được lưu dưới dạng số, tác giả chia sách thành phần lập thành, luận đoán tổng quát và vận hạn; đồng thời cho biết có diễn giải những lời phú. Lời mở đầu phản đối việc xem sao như thần linh để cầu xin và thừa nhận sách còn có thể sai, thiếu.

Những điểm ấy cho thấy một chủ trương biên soạn: đưa người học từ thao tác lập số sang cách đọc, đồng thời dành chỗ cho trao đổi và sửa chữa.

Một đầu mối khác là tác phẩm của Nguyễn Mạnh Bảo. Biểu ghi Google Books ghi một bản in lại năm 1985, tên Tử-vi đẩu-số: lấy số tử-vi bằng đồ-biểu toán-pháp. Dữ kiện này xác nhận một ấn bản cùng khuynh hướng thể hiện ngay ở phụ đề: dùng đồ biểu để hỗ trợ lập số. Nó không xác lập năm xuất bản đầu tiên.

Giá trị của những dấu vết sách in không chỉ là tên tác giả hay năm in. Câu hỏi đáng quan tâm hơn là người biên soạn đã giúp độc giả tự học bằng cách nào: chia phần, giải thuật ngữ, làm bảng, hay nối một quy tắc với ví dụ. Đó cũng là những việc một thư viện kiến thức hôm nay phải tiếp tục làm tốt.

Tử Vi Việt Nam có thể được hiểu như một không gian tiếp nhận, diễn giải và thực hành bằng tiếng Việt. Cách hiểu này cho phép ghi nhận đóng góp của người Việt mà không buộc phải khẳng định mọi người cùng theo một trường phái.

Khi đọc hai sách khác nhau, nên đối chiếu ba lớp: phép lập lá số, cách định nghĩa thuật ngữ và điều kiện luận giải. Một khác biệt ở bảng an sao không thể được giải quyết chỉ bằng việc chọn câu luận nghe hợp ý hơn. Ngược lại, hai tác giả có thể dùng cách diễn đạt khác mà đang giải thích cùng một quan hệ.

Ví dụ minh họa: khi học Tử Vi đi cùng Tả Phù, Hữu Bật, người đọc có thể nhớ hình tượng người chủ và hệ thống trợ lực. Để hiểu sâu hơn, vẫn cần hỏi quyền quyết định nằm ở đâu, trợ lực thuộc loại nào, cung đang xét đặt vấn đề gì. Việc chuyển thuật ngữ cổ thành câu hỏi về tổ chức và trách nhiệm là một hướng diễn giải hiện đại; nó không phải chứng cứ rằng sách cổ đã nói nguyên văn như vậy.

Với Tử Vi Phúc Quang, tìm nguồn gốc nhằm giúp việc đọc hôm nay chặt chẽ hơn. Giữ truyền thống cần đi cùng khả năng giải thích; quý sách cũ cần đi cùng đối chiếu; dùng phần mềm cần đi cùng hiểu dữ kiện và quy ước đang áp dụng.

Người mới nên bắt đầu từ cấu trúc mười hai cung, tiếp tục với tổng quan 14 chính tinh, rồi mới mở rộng sang phụ tinh và vận hạn. Khi một câu luận chưa rõ, hãy quay lại quan hệ giữa các yếu tố thay vì tìm thêm một lời phán quyết. Một truyền thống sống lâu không chỉ nhờ được nhắc lại; nó còn nhờ những thế hệ sau biết hỏi, biết giải thích và biết sửa điều chưa thỏa đáng.