Ghép hai quái: đọc hình từ dưới lên, đọc tên theo thượng hạ

Hào được đánh số từ dưới lên, nhưng tên ghép thường gọi tượng của thượng quái trước tượng của hạ quái. Hai quy ước không mâu thuẫn vì chúng phục vụ hai việc khác nhau: một bên xác định vị hào trong hình, một bên gọi tên tổ hợp hai quái.

Nếu không phân biệt, người học có thể dựng đúng sáu nét rồi tìm sai quẻ. Chẳng hạn, nhìn thấy Khảm và Chấn chưa đủ; phải biết Khảm ở trên hay ở dưới. Tên gọi không chỉ liệt kê hai thành phần mà còn ghi quan hệ vị trí của chúng.

Hạ quái, còn gọi nội quái, gồm hào 1, 2, 3. Thượng quái, còn gọi ngoại quái, gồm hào 4, 5, 6. Mỗi phần vẫn đọc ba hào từ dưới lên. Khi nhận thượng quái, hào 4 là đáy của quái ấy, không phải hào 6.

Dùng 1 cho dương, 0 cho âm và viết dãy theo hào 1 đến 6, ta có thể chèn dấu ngăn sau vị thứ ba. Chẳng hạn 100 | 010 cho biết dưới là Chấn, trên là Khảm. Dấu ngăn này chia hai quái, không chia âm dương và không đánh dấu hào động.

Về tổ hợp, mỗi một trong tám hạ quái có thể ghép với tám thượng quái, nên có 8 × 8 = 64 hình. Con số ấy mô tả số khả năng cấu trúc. Nó không có nghĩa phải cộng số của hai quái hoặc cộng trị số các lần gieo để lấy số thứ tự văn bản.

Ở Truân, động của Chấn ở dưới gặp hiểm của Khảm ở trên. Cách phối này phù hợp với hướng đọc gian nan lúc bắt đầu. Khi đổi chỗ, Giải đặt động ở ngoài thế hiểm, gợi hướng tháo mở. Đây là định hướng từ hai động lực; muốn hiểu cụ thể vẫn cần lời quẻ và từng lời hào.

Không nên nói đơn giản Chấn là tốt còn Khảm là xấu, rồi quẻ nào đặt tốt ở trên thì thuận. Cách đó bỏ qua cả quan hệ lẫn văn bản. Sự khác nhau giữa Truân và Giải không phải phép đổi vị trí của hai nhãn may rủi.

Nội quái thường gợi nền, phía trong, điểm khởi hoặc lực đang hình thành. Ngoại quái có thể gợi bối cảnh, biểu hiện, tầng trên hoặc vùng lực đi tới. Những gợi ý này có ích, nhưng không cho phép cố định nội là mình, ngoại là đối phương trong mọi câu hỏi.

Giả sử đang học một đoạn văn về việc vượt qua trở ngại. Đọc hai quái theo động lực có thể phù hợp hơn gán chúng thành hai người. Nếu câu hỏi liên quan quá trình học, trục nền hiểu biết và phạm vi mới có thể hữu ích. Chọn trục nào phải dựa trên câu chữ và tình thế, không chọn mọi trục một lúc.

Một bài ghi tốt sẽ nêu trục đang dùng và lý do. Ví dụ: đang đọc nội ngoại như hai tầng của một quá trình vì đoạn văn nhấn sự chuyển tiếp. Khi không có lý do, nên dừng ở cấu trúc thay vì tự dựng quan hệ nhân vật.

Tám quẻ có hạ quái và thượng quái giống nhau thường gọi là quẻ thuần. Hai quái giống không làm sáu hào thành một nhóm không phân biệt. Mỗi nét vẫn có vị, quan hệ và lời hào riêng. Tính lặp giúp chủ đề được nhấn mạnh, còn sáu vị cho thấy các cách ở trong chủ đề ấy.

Năm mươi sáu quẻ còn lại phối hai quái khác nhau. Dù thuần hay phối khác, cách đọc vẫn cần cả tổ hợp sáu hào. Không nên chỉ nhìn quái mình quen rồi bỏ phần kia, hoặc coi thượng quái luôn quan trọng hơn vì đứng trên hình.

Đổi chỗ hai quái cũng cần phân biệt với lật ngược toàn bộ thứ tự sáu hào. Khi đổi chỗ, ta giữ thứ tự nội bộ mỗi bộ ba. Khi lật cả hình, thứ tự các nét trong từng bộ ba cũng bị đảo. Hai phép có thể dẫn tới những quẻ khác nhau.

Với một dãy sáu hào đã có, trước hết đánh số từ đáy. Tiếp theo, cắt 1–3 và 4–6 rồi gọi tên từng quái. Sau đó đọc tên ghép theo thượng trước, hạ sau. Cuối cùng, đối chiếu lại hình của tên vừa tra để bảo đảm không đảo hai phần.

Bài tập thử là dãy 010 | 001. Dưới là Khảm, trên là Cấn, nên tên ghép là Sơn Thủy Mông. Hãy giải thích được cả ba bước: vì sao nhận ra hai quái, vì sao gọi Sơn trước Thủy, và vì sao việc nhận tên vẫn chưa đủ để luận nghĩa toàn quẻ. Làm rõ ba điểm ấy sẽ tránh nhiều lỗi kéo dài ở các bước đọc sau.