Trung và chính: hai phép kiểm độc lập trên sáu hào

Trung và chính thường đứng cạnh nhau trong lời chú giải, khiến người mới tưởng chúng nói cùng một điều tốt đẹp. Ở cấp cấu trúc, hai chữ có định nghĩa riêng. Trung xét hào có ở giữa một quái ba hào hay không. Chính xét âm dương của nét có tương hợp với âm dương quy ước của vị hay không.

Vì trả lời hai câu hỏi khác nhau, một hào có thể trung mà không chính, chính mà không trung, vừa trung vừa chính hoặc không có cả hai. Học cách phân biệt bốn khả năng ấy giúp người đọc kiểm tra câu chú trước khi suy nghĩa. Nó cũng ngăn việc gọi một vị trí bất chính thành phẩm chất xấu của người thật.

Trong nội quái gồm vị 1–3, vị 2 ở giữa. Trong ngoại quái gồm vị 4–6, vị 5 ở giữa. Vì vậy hào tại vị 2 hoặc 5 có tính trung theo vị trí, bất kể âm hay dương. Không cần đếm toàn quẻ có bao nhiêu âm để quyết định trung.

Cũng không nên tìm một hào trung của toàn bộ sáu vị bằng cách chia đôi. Ranh giới 3–4 nằm giữa hình, nhưng vị 3 và vị 4 không phải hai vị trung trong định nghĩa đang dùng. Trung ở đây là trung của từng tam hào, không phải chỗ gần tâm hình vẽ nhất.

Trong diễn giải, trung thường gợi khả năng giữ mức và tránh hai đầu cực đoan. Tuy nhiên, đó là ý nghĩa được phát triển từ vị trí. Cấu trúc ở giữa chưa chứng minh hành động thực tế đang vừa mức; lời hào có thể còn nêu sức ép hoặc cảnh báo.

Quy ước phổ biến gọi vị 1, 3, 5 là dương vị; vị 2, 4, 6 là âm vị. Dương ở dương vị hoặc âm ở âm vị gọi đắc chính. Trường hợp còn lại thường gọi bất chính. Muốn kiểm, phải biết cả số vị lẫn loại hào.

Bảng mô tả một công cụ chú giải truyền thống, không phải bảng luật bảo đảm kết quả trong kinh văn. Chính là tên quan hệ giữa hào và vị. Không nên hiểu thành hoàn toàn đúng về đạo đức; bất chính cũng không cho phép kết luận gian dối hoặc thiếu tư cách.

Hào âm tại vị 2 vừa trung vừa chính. Hào dương tại vị 2 vẫn trung nhưng không chính. Hào dương tại vị 3 chính nhưng không trung. Hào âm tại vị 3 không có cả hai đặc điểm theo quy ước này. Chỉ cần bốn ví dụ ấy đã thấy không thể thay trung bằng chính.

Tương tự, hào âm ở vị 5 giữ trung dù không chính; hào dương ở vị 5 có cả hai. Sự khác biệt về quy tắc này không nói hào âm kém giá trị hơn hào dương. Ở vị 2, chính lại thuộc về hào âm. Tính phù hợp luôn cần một hệ quy chiếu.

Một lỗi thường gặp là đọc trước lời giải thuận, rồi gọi hào ấy trung chính theo cảm giác. Trình tự nên ngược lại: kiểm hình bằng định nghĩa, đọc văn bản, sau đó mới xem đặc điểm cấu trúc góp phần giải thích ra sao.

Ghi 1 là dương, 0 là âm, các hào từ dưới lên của Ký Tế là 101010. Sáu vị đều hợp tính chẵn lẻ. Vị Tế là 010101, nên cả sáu vị đều không chính theo cùng quy ước. Nhưng hai quẻ vẫn đều có hào 2 và 5 ở vị trung.

Sự đối chiếu cho thấy trung không thay đổi chỉ vì cả sáu nét đảo tính. Nó cũng cho thấy phép kiểm chính có thể thực hiện dứt khoát mà chưa cần phán kết quả. Ta không được biến toàn chính thành bảo đảm mọi việc hoàn hảo, hay toàn bất chính thành kết luận không có đường đi.

Tên Ký Tế gợi đã hoàn tất, Vị Tế gợi chưa hoàn tất. Cách đọc truyền thống vẫn đặt câu hỏi về việc giữ gìn khi đã xong và khả năng tiếp tục khi chưa xong. Muốn hiểu hai chủ đề ấy phải đọc lời quẻ; một cột đánh dấu đúng vị không thay được nội dung.

Với một hào đang học, ghi hai ô riêng: trung có hay không, chính có hay không. Viết rõ phép kiểm, chẳng hạn vị 5 nên trung; hào âm ở dương vị nên không chính. Chỉ hai dòng là đủ, không cần biến thành điểm cộng trừ.

Sau đó đọc điều kiện và hành động trong lời hào. Hỏi đặc điểm trung hoặc chính có làm sáng câu nào không. Nếu chưa thấy, có thể để nó là dữ kiện cấu trúc chưa dùng. Không phải mọi dữ kiện đúng đều cần được đưa vào kết luận. Kỷ luật ấy giúp bảng phục vụ văn bản, đồng thời giữ sự giải thích khỏi trở thành một phép cộng điểm cát hung.