Ứng và tỷ: phân biệt đường nối xa với quan hệ kề cận

Nếu chỉ đọc mỗi hào với vị trí của chính nó, ta chưa thấy toàn bộ mạng quan hệ của quẻ. Ứng và tỷ là hai cách phổ biến để nhìn các hào trong liên hệ. Ứng xét những vị tương đương giữa hai quái; tỷ xét các vị đứng liền nhau trong toàn bộ sáu hào.

Hai cách này trả lời hai câu hỏi khác nhau. Một hào có đối tác tương ứng ở tầng kia không? Hào ấy đang ở cạnh những nét nào? Một quan hệ xa thuận chưa xóa sức ép gần; một quan hệ gần cũng không thay thế đường nối giữa hai tầng. Đây là lý do cần nhận diện cả hai trước khi diễn giải.

Các vị 1–4, 2–5, 3–6 tạo ba cặp tương ứng. Cặp đầu nối đáy nội quái với đáy ngoại quái; cặp thứ hai nối hai trung tâm; cặp cuối nối đỉnh mỗi quái. Mỗi cặp cách nhau ba vị, và toàn bộ sáu hào được chia vừa đủ thành ba cặp.

Bảng nói về vị tương ứng, chưa nói có ứng. Theo quy tắc thường dùng, khi hai hào trong cặp khác tính âm dương thì gọi có ứng; cùng tính thì không ứng. Vì thế câu “hào 2 ứng với hào 5” cần được đọc cẩn thận: người viết đang chỉ cặp vị hay xác nhận hai nét khác tính?

Tỷ là quan hệ kề cận. Trong sáu vị, các cặp sát nhau là 1–2, 2–3, 3–4, 4–5 và 5–6. Hào 1 chỉ có một hàng xóm phía trên; hào 6 chỉ có một hàng xóm phía dưới. Các hào giữa có hai phía kề cận.

Cặp 3–4 vẫn là tỷ dù đi qua ranh giới nội ngoại. Ngược lại, 2–4 không thành tỷ chỉ vì có vẻ gần trên hình; chúng bị ngăn bởi hào 3. Việc giữ đúng khoảng cách giúp tránh dùng một thuật ngữ cho mọi quan hệ muốn nhắc đến.

Khác âm dương có thể đáng chú ý khi xét tỷ, nhưng không phải chỉ khác tính mới có quan hệ kề. Cần nhận quan hệ hình học trước rồi mới đánh giá vai trò. Cũng nên phân biệt tỷ là thuật ngữ quan hệ với Tỷ là tên quẻ số 8; hai cách dùng cùng chữ không có nghĩa chỉ quẻ Tỷ mới có quan hệ tỷ.

Ký Tế có dãy dưới lên là dương, âm, dương, âm, dương, âm. Cặp 1–4 khác tính; 2–5 khác tính; 3–6 cũng khác tính. Theo quy tắc đang dùng, cả ba cặp đều có ứng. Đây là kết quả kiểm trực tiếp sáu nét.

Về kề cận, năm cặp tỷ đều khác tính vì toàn hình xen kẽ âm dương. Tuy vậy, tỷ của hào 3 với hào 4 và ứng của hào 3 với hào 6 vẫn là hai quan hệ riêng. Không thể nói hào 3 có hai ứng chỉ vì nó có nhiều nét khác tính ở gần hoặc ở xa.

Nếu đổi sang Càn, sáu nét đều dương. Ba cặp vị tương ứng vẫn tồn tại, nhưng không có ứng theo điều kiện khác tính. Năm cặp kề cận cũng vẫn tồn tại. Sự đối chiếu cho thấy vị trí của đường nối và tính chất của hai đầu là hai lớp không được nhập làm một.

Ứng thường được diễn như một quan hệ có trục giữa hai tầng; tỷ thường làm rõ ảnh hưởng gần, nương tựa hoặc kéo giữ. Nhưng hai cách liên hệ ấy chỉ có ích khi phù hợp với lời hào. Không phải cứ có ứng là được giúp, và không phải cứ đứng gần là thân thiết.

Một ví dụ giả định là hào 2 âm, hào 5 dương. Cặp có ứng, nhưng ta chưa biết quan hệ ấy được văn bản cho phép phát huy trong thời nào. Nếu lời hào đang nhấn sự chờ đợi, không thể bỏ qua để kết luận đã có trợ lực ngay. Cấu trúc đặt ra khả năng đọc, câu chữ xác định điều kiện.

Cũng không nên cộng ứng, tỷ, trung và chính như những dấu tốt độc lập. Chúng có thể cùng mô tả một phần cấu trúc, và vai trò của chúng thay đổi theo thời quẻ. Đếm nhiều dấu dễ tạo cảm giác nhiều bằng chứng hơn thực tế.

Vẽ sáu vị và chọn hào 4. Ghi vị tương ứng của nó là 1; ghi hai vị kề là 3 và 5. Sau đó thêm loại nét để kiểm có ứng hay không, nhưng giữ cả ba vị đã ghi. Đổi một nét rồi quan sát thông tin nào thay, thông tin nào không.

Cuối cùng, đọc một lời hào 4 và thử xác định quan hệ nào thực sự giúp giải thích câu. Có thể chỉ ứng có ích, chỉ tỷ có ích hoặc cả hai chưa đủ rõ. Biết để một quan hệ ở trạng thái chưa dùng là tốt hơn ép mọi đường nối thành một câu chuyện về người giúp và người cản.