Từ cổ văn đến câu hỏi hiện đại: giữ quan hệ, kiểm giới hạn

Một hình ảnh cổ có thể gợi nhiều liên tưởng hiện đại. Nhưng liên tưởng dễ nhớ chưa phải một cách giải có căn cứ. Nếu gặp sông rồi lập tức nghĩ xuất ngoại, hoặc gặp Ly rồi quyết định quẻ nói về công nghệ, người đọc đã bỏ qua hành động, điều kiện và tình thế bao quanh hình ảnh ấy.

Cách chuyển nghĩa có kỷ luật đi qua ba tầng. Trước hết hỏi câu cổ đang nói hoặc hình dung điều gì. Tiếp theo nhận quan hệ giữa chủ thể, hoàn cảnh và hành động. Cuối cùng mới tìm quan hệ tương ứng trong câu hỏi hiện tại. Phần cuối là ứng dụng do người đọc đề xuất; nó không được quay lại thay thế nghĩa từ vựng của câu gốc.

Một kỹ thuật hữu ích là giữ loại hành động rồi đổi miền ví dụ. Với thiệp đại xuyên, hình ảnh trực tiếp là vượt sông lớn. Trong truyền thống diễn giải, quan hệ có thể giữ là vượt một ngưỡng lớn có trở lực và yêu cầu chuẩn bị. Nếu câu có chữ lợi, còn phải giữ điều kiện khiến việc vượt ấy được xem là phù hợp.

Giả sử một người học đang chuyển từ các bài luyện riêng sang trình bày một đề tài hoàn chỉnh. Phép liên hệ có thể đặt câu hỏi về mức chuẩn bị, khả năng nối các phần và sức chịu áp lực của bước chuyển. Không nên suy ra người ấy sẽ đi xa hoặc chắc chắn đạt kết quả tốt. Ví dụ học tập chỉ hữu ích khi thật sự có một ngưỡng cần vượt tương ứng với cấu trúc đang đọc.

Cụm lợi kiến đại nhân thường được dịch gần là có lợi khi gặp bậc đại nhân. Trong các cách giải truyền thống, vai trò ấy có thể gắn với địa vị, phẩm chất hoặc năng lực phù hợp. Khi đưa vào hiện đại, điều cần giữ là khả năng gặp người có tầm hoặc thẩm quyền để làm sáng và xử lý tình thế.

Nếu vấn đề là kỹ thuật, một người giỏi chuyên môn có thể phù hợp hơn người giữ chức cao nhất. Nếu vấn đề cần quyết định chính thức, thẩm quyền lại là điều phải kiểm tra. Vì vậy đại nhân không tự động bằng sếp, và cụm từ không chứng minh có một người giúp đỡ sắp xuất hiện. Lời luận nên chuyển nó thành việc xác định vai trò cần tìm, rồi kiểm tra ai thực sự đáp ứng vai trò đó.

Phép thử thứ nhất là từ: nghĩa đang dùng có còn trong trường nghĩa hợp lý của cụm cổ không? Thứ hai là quan hệ: có giữ hành động, điều kiện và đánh giá hay đã cắt mất phần bất tiện? Thứ ba là toàn quẻ: phép liên hệ có phù hợp tên quẻ, hai quái và lời hào liên quan không?

Phép thử thứ tư là thay bối cảnh. Nếu đổi từ một việc học sang một việc làm có cấu trúc tương tự, nguyên lý có còn đứng được không? Một lời giải chỉ đúng khi gắn với đúng một chức danh, một nghề hay một địa điểm chưa có căn cứ thường là dấu hiệu người đọc đang đoán chi tiết. Phép thử này không yêu cầu mọi ví dụ phải giống nhau, mà kiểm tra quan hệ cốt lõi có thật sự được giữ.

Vô cữu là ví dụ rõ về nguy cơ nâng nghĩa. Cách đọc không lỗi hoặc không đáng trách không đồng nghĩa mọi việc sẽ thuận. Một cách ứng xử có thể hợp tình thế trong khi chủ thể vẫn chịu khó khăn. Nếu dịch ứng dụng thành chắc chắn thắng, người đọc đã thêm lời hứa mà cụm từ không cung cấp.

Tương tự, hữu phu gợi sự tin cậy có cơ sở không nên được rút thành chỉ cần tin vào bản thân. Vãng và lai nói đến hướng đi hoặc trở lại trong cấu trúc câu, không bắt buộc là chuyến du lịch hay khách đến. Những từ này có thể mở câu hỏi hiện đại, nhưng câu trả lời về người, thời gian và sự kiện cần dữ kiện thực tế ngoài phép liên tưởng.

Một bản chuyển nghĩa rõ có thể viết thành năm câu: câu cổ nói gì; quan hệ chính là gì; yếu tố hiện đại nào tương ứng; phần nào chỉ là ví dụ; khi nào phép liên hệ hết phù hợp. Câu cuối đặc biệt cần thiết vì nó chống việc một hình ảnh bị kéo giãn để giải được bất kỳ chuyện nào.

Thử dùng ví dụ vượt ngưỡng trong học tập: nếu vấn đề thực tế không phải chuẩn bị cho bước chuyển mà là chọn một đề tài hoàn toàn khác, phép liên hệ ban đầu cần xét lại. Có thể vẫn học được điều gì từ quẻ, nhưng không nên giữ lời luận cũ bằng cách đổi nghĩa ngầm. Việc dám đặt giới hạn giúp ứng dụng hiện đại có chiều sâu mà vẫn cho người đọc nhìn thấy phần nào là văn bản, phần nào là suy luận.