Lá số sinh và quẻ Kinh Dịch: cùng một câu hỏi, vì sao cách luận khác nhau?

Một người muốn hiểu cách mình làm việc trong nhiều năm khác với một người đang phân vân trước lời mời nhận việc hôm nay. Cả hai đều nói đến nghề nghiệp, nhưng phạm vi câu hỏi không giống nhau. Nếu chưa tách hai nhu cầu ấy, chúng ta dễ đem một nhận định tổng quát để quyết định một việc cụ thể, hoặc dùng kết quả của một lần hỏi để định nghĩa cả cuộc đời.

Trong bài này, lá số sinh chỉ các hệ thống lấy thông tin lúc sinh làm đầu vào, tiêu biểu là Tử Vi và Bát Tự. Quẻ hỏi việc là quẻ được lập cho một vấn đề đã xác định. Ngoài ra còn có các hệ quẻ mệnh dùng dữ liệu sinh; không nên gọi mọi thứ có hình sáu hào là cùng một phép luận.

Đây là cách phân loại để học cho rõ, không phải bảng xếp hạng độ chính xác. Tên gọi “Kinh Dịch” bao quát cả kinh văn lẫn nhiều truyền thống ứng dụng, nên người đọc cần hỏi thêm đang sử dụng phương pháp nào.

Với cùng dữ liệu sinh và cùng quy ước, cấu trúc gốc của một lá số phải lập lại được. Khi xem năm khác, người học thêm hoặc chuyển lớp vận theo quy tắc; không đổi giờ sinh chỉ vì muốn kết quả hợp một câu chuyện mới.

Tử Vi tổ chức việc đọc qua cung và hệ sao; Bát Tự tổ chức qua bốn trụ can chi và quan hệ trong hệ Tứ Trụ. Cùng dùng lịch và một số khái niệm truyền thống không làm cho hai phương pháp có thể thay thế từng quy tắc. Những thuật ngữ giống tên cũng phải được hiểu theo đúng hệ đang đọc.

Người chưa chắc giờ sinh cần giữ mức độ chưa chắc ấy. Kiểm tra ngày và giờ sinh là bước chuẩn bị trước khi đi vào diễn giải.

Với phép ba đồng xu, mỗi lần gieo tạo một hào; sáu lần được ghi từ dưới lên. Các trị số 6 và 9 biểu thị hào biến đổi, còn 7 và 8 là hào không đổi. Mô tả phương pháp tại University of Oregon cho thấy rõ thứ tự này. Phải giữ lại kết quả từng lần, thay vì chỉ ghi tên quẻ cuối cùng.

Phép lấy thời gian có đầu vào khác. Trong Mai Hoa Dịch Số, quyển một, ví dụ lấy năm, tháng, ngày, giờ sử dụng số thứ tự của chi năm và chi giờ; không phải cứ cộng nguyên con số năm dương lịch đang hiển thị. Người học phải xác định cách lấy số trước khi tính.

Hai phép tạo quẻ có thể cho kết quả khác nhau. Việc hai quẻ giống hoặc khác nhau, tự nó, chưa xác nhận phép nào dự đoán đúng. Cần phân biệt thao tác tạo quẻ với căn cứ dùng để kiểm tra lời luận.

Hà Lạc Lý Số quy đổi can chi của tám chữ thành thiên số, địa số, phối thành quẻ và xác định Nguyên đường — vị trí hào làm điểm quy chiếu của hệ này. Tác phẩm phân biệt quẻ tiên thiên và hậu thiên.

Đây là một hệ mệnh lý dùng quẻ. Người đọc cần biết công cụ đang triển khai hệ nào; tên “quẻ mệnh” tự nó chưa đủ để xác định công thức.

Trong Mai Hoa Dịch Số, quyển hai, Thể và Dụng được dùng để phân biệt phía làm chủ và việc đang xét, rồi phối hợp quan hệ ngũ hành, quẻ hỗ và quẻ biến. Đây là thuật ngữ của phương pháp, không phải lời khen chê con người.

Với Lục Hào nạp giáp, người học lại gặp Thế, Ứng, Lục thân và Dụng thần. Dụng thần là yếu tố được chọn để đại diện đối tượng của câu hỏi; cách chọn phải phù hợp quan hệ đang hỏi. Bốc Phệ Chính Tông bàn rõ việc xét sinh khắc, động tĩnh và phản bác lối quy tất cả người khác về cùng một vai trò.

Một bài luận cần đi hết mạch của hệ đã chọn. Không thể thấy Thể thuận thì kết luận theo Mai Hoa, gặp điểm bất lợi lại chuyển sang lấy một dấu hiệu Lục Hào để phủ nhận, mà không giải thích căn cứ phối hợp.

Ví dụ minh họa: một người được mời làm trưởng nhóm tại công ty mới, có sáu tuần để quyết định. Công việc tăng trách nhiệm nhưng mô tả quyền hạn còn chưa rõ. Tình huống này không kèm lá số hay quẻ thực tế; các bước dưới đây minh họa cách xác định phạm vi luận, không giả lập một kết quả huyền học.

Nếu tiếp cận qua lá số sinh, câu hỏi có thể hướng vào những khuynh hướng được diễn giải trong hệ đang học: cách gánh trách nhiệm, quan hệ với tập thể, phản ứng khi có áp lực và lớp vận đang xét. Các nhận định này cần đối chiếu với kinh nghiệm làm việc thực tế. Một nhãn “có khả năng lãnh đạo” chưa trả lời được công ty mới có nguồn lực hay giữ đúng lời hứa không.

Nếu lập quẻ hỏi việc, cần viết rõ đối tượng: lời mời của công ty nào, vai trò gì, trong khoảng thời gian nào. “Tương lai sự nghiệp ra sao?” khác với “Tôi cần nhìn rõ điều gì khi cân nhắc lời mời trưởng nhóm này?”. Không nên thay câu hỏi sau khi thấy quẻ, rồi coi phần luận mới là câu trả lời ban đầu.

Sau phần suy ngẫm, người hỏi vẫn cần xác minh ba dữ kiện: quyền quyết định, nguồn lực thực hiện và tiêu chí đánh giá công việc. Nhờ đó, một nhận định được chuyển thành điều có thể tìm hiểu thêm, thay vì thành mệnh lệnh nhận việc hoặc từ chối.

Khảo luận của Tze-ki Hon cho thấy việc đọc Dịch gắn với lựa chọn trong hoàn cảnh biến đổi và giới hạn của hiểu biết. Phúc Quang vận dụng tinh thần ấy bằng ba lớp câu hỏi thực hành.

Thời: vấn đề đang ở giai đoạn chuẩn bị, lựa chọn hay thực hiện? Vị: người hỏi có vai trò, quyền hạn và trách nhiệm gì? Biến: điều gì có thể thay đổi sau hành động, và dữ kiện nào khiến cần xét lại nhận định?

Trong ví dụ nhận việc, cùng một năng lực nhưng quyền hạn khác nhau sẽ tạo điều kiện làm việc khác nhau. Cùng một lời mời, khi đội ngũ đã đủ người khác với khi toàn bộ kế hoạch mới nằm trên giấy. Đó là những khác biệt cần được nói rõ trong một cuộc trao đổi có ích.

Người mới có thể đọc tiếp các lớp hình thành Kinh Dịch và Dịch học trong tư tưởng Việt Nam. Hiểu đúng phương pháp giúp lời luận có trình tự; hiểu hoàn cảnh giúp người đọc biết mình còn cần làm gì.